Fiets- wandelroute Historie Ypenburg

De route voert langs historische locaties. Vaak zijn nog historische kenmerken of gebouwen aanwezig. Soms is geen spoor meer te zien en is alleen nog de plek. We onderkennen vier periodes:

- Prehistorie (ca 3300 jaar voor Chr.)

- Veen en polders (1200 tot 1935)

- Vliegveld (1936-1994)

- Woonwijk (1994-heden)

De route begint in het winkelcentrum van Ypenburg. Als u de nummertjes op de kaart (zie pagina 8 en 9) volgt heeft u een aardige route over Buitenplaats Ypenburg. De route komt weer terug in het winkelcentrum. De afstand is ca 10 km en kan zowel per fiets, scootmobiel als lopend worden afgelegd. De route gaat op enkele plaatsen over een voetpad, daar niet fietsen. De route wordt zo nodig cursief aangeduid. U bent natuurlijk vrij een eigen route te kiezen tussen de punten.

Veel plezier met uw reis langs de historische locaties op Ypenburg.

Ontwerp door Rapp+Rapp Architecten naar voorbeeld van de Italiaanse stadje San Gimignano. De Toscaanse torens en plantanen geven het winkelcentrum op Ypenburg een speciaal karakter, vooral als 's avonds de torens en de bolvormige lampen wisselend gekleurd verlicht zijn. De hoofdas in het winkelcentrum is het verlengde van de Plesmanlaan, waar ooit de landingsbaan van het vliegveld lag. Bij de tramhalte van lijn 15 zijn twee locaties waar u de route kan aanvangen met een kop koffie/thee. Het buurtcentrum Piet Vink is gevestigd onderin het gebouw naast de tramhalte, ingang om de hoek op Plesmanlaan 217a. Aan het pleintje van het winkelcentrum bevindt zich Un Allegra, het enige café op Ypenburg. Bij mooi weer staat er een uitgebreid terras.

Het winkelcentrum heeft de oudste historie van de regio. In de steentijd lag hier een duintje in de kuststrook aan de Noordzee (archeologen spreken van het Ypenburgduin). Daar woonden mensen die van de jacht en de visserij leefden en misschien ook vee hadden. De gemeente Rijswijk heeft hier in 1998 sporen van bewoning blootgelegd met onder meer een huis en 30 grafkuilen met 42 skeletten. Op basis van een van de schedels is een replica gemaakt van het hoofd van een vrouw, door de archeologen "Ypje van Rijswijk" genoemd. Later volgden nog drie koppen (zie punt 2). Nadat de mensen waren weggetrokken ontstond op Buitenplaats Ypenburg een groot moerasbos. De resten van de bomen kwamen bij de bouw van Ypenburg regelmatig naar boven ("veeneiken"). Een van die stammen is onderzocht en bleek precies 2.658 jaar voor de jaartelling te zijn omgevallen! Dit bos, de natte bodem en de latere begroeiing zorgden ervoor dat Buitenplaats Ypenburg een metersdik veenpakket werd.

Vanaf de middeleeuwen werd dit veen ontgonnen. De grafheuvel lag ter hoogte van het woon- en winkelblok van de slager, bakker en de viswinkel aan de Oude Kustlijn tussen Klopsteen en Pijlpunt in.

De historische vondsten uit de prehistorie zijn in het historische parkje langs de tram baan tentoongesteld: drie koppen van een vrouw, een man en een kind, alsmede de fundering (palen) van een woonhuis en de veeneiken.

Er staat een infozuil met toelichting bij de getoonde voorwerpen.

In de bibliotheek is het Historisch Informatiepunt van het Haagse Gemeentearchief gevestigd. Onder grote lampen staat een tafel met computers om informatie op te zoeken. Ook bevindt zich daar de Ypenburgiana met boeken over Ypenburg. De bibliotheek is op zondag en maandagochtend gesloten.

De stedebouwkundige Frits Palmboom heeft de contouren van de startbaan ver-werkt in het stedebouwkundigplan Buitenplaats Ypenburg. De Rijswijkse en Nootdorpse Landingslanen vormen samen de lengte-as van de Buitenplaats. Staand op een van de bruggen over de vaart overziet men de ruim 3 kilometer afstand tussen de A12 en de A13. De startbaan lag eigenlijk 150 meter naar het westen, ter hoogte van de Koolhovenlaan, Plesmanlaan Oude Kustlijn.

De "Postenkade", een oude polderkade, vormt een belangrijke breedte-as in de Buitenplaats. De "kade" loopt van de A4, dwars door de buurten Bosweide en Morgenweide langs het winkelcentrum en via het fietspad langs de Blauwe Loper naar de De Bras. De Postenkade stamt waarschijnlijk uit de 12e of 13e eeuw en vormde vanouds de grens tussen de Tedingerbroekpolder (Noord) en de Nieuwe Broekpolder (Zuid). Later was dit de grens tussen Rijswijk en Leidschendam en nog later tussen Rijswijk en Nootdorp, totdat Ypenburg in 2002 bij Den Haag werd gevoegd.

Dit was van 1956 tot 1992 de verkeerstoren van de luchtmachtbasis Ypenburg. Ontworpen door ir A.J. Prins van de Genie. De gevelplaten om de toren zijn is niet origineel. Daaronder zit nog de met bakstenen en staal verstevigde constructie. Nog tijdens de Golfoorlog in 1991 heeft de vliegbasis een rol gespeeld bij het vervoer van Amerikaanse troepen naar het oorlogsgebied. In 1992 werd de basis gesloten. Sinds die tijd is de verkeerstoren buitengebruik. De toren is enige tijd gekraakt geweest door een groep kunstenaars. Momenteel wordt een nieuwe bestemming voor de toren gezocht.

De verkeerstoren staat in Nootdorp langs Nootdorpse Landingslaan, waar ook de gemeentegrens met Den Haag loopt. Ook in het Nootdorpse deel van Buitenplaats Ypenburg is volop gebouwd. Het gebied lag buiten het vliegveld en was in gebruik als weiland en kassengebied. De straten in deze buurt zijn vernoemd naar Nederlandse vliegvelden en vliegtuigen.

Onderweg komt u op de gevels van huizen kunstobjecten tegen. Deze zijn gratis aan de bewoners geschonken als verfraaiing van de buurt. Er is een grote verscheidenheid aan vogelkoppen en gevelplaten. De zwarte slappe zwanen treft u op vele plaatsen aan. Er staan ook enkele fietspomprekken. Vooral handig als u uw band wilt oppompen.

De buurten op Buitenplaats Ypenburg zijn als wedstrijd tussen architecten aanbesteed, waarbij de creativiteit in de architectuur de doorslag gaf. Het gevolg is dat de Buitenplaats een bijzondere mengeling van bouwstijlen kent. Aan de straatnamen is de oorspronkelijke gemeente te herkennen: Nootdorp gaf de straten hoofdzakelijk vogelnamen, Rijswijk koos vooral voor het vernoemen van historische personen.

Midden in de buurt Vogelweide bevinden zich de 7 hofjes. Het is een idee van Geurst en Schulze die autoloze gebieden in de buurt wilde bouwen om een stedelijke karakter te versterken van de Buitenplaats. De meeste woonhofjes zijn gebouwd in hout en hebben eigentijdse kleuren gekregen, geel, wit, zilvergrijs en hemelsblauw. 4 hofjes zijn opgenomen in de route: Veldleeuwerikhof , Wulpplantsoen en IJsvogelhof en Visdiefhof.

De Bosplas is indertijd gegraven voor de zandwinning voor de landingsbaan van de vliegbasis (het zandbed onder de baan was ca 6 m dik!). Er wordt wel gezegd, dat in de Bosplas het puin is gestort van de oude gasfabriek aan de Binckhorstlaan in Den Haag. Wij kunnen dat niet bevestigen, maar aan de oevers zien we wel puinresten liggen. De Bosplas ligt aan de rand van Bosweide, de villabuurt van Ypenburg. Bosweide is de enige buurt van Ypenburg waar gekozen is voor het meest commerciële ontwerp van de architectenbureaus. Het stratenplan bestaat uit kronkelende wegen, met passende namen, Guirlande, Serpentine en Wingerd, Boswinde en Loofslinger.

Tijdens de Koude Oorlog had vliegbasis Ypenburg in deze omgeving opstelplaatsen voor vliegtuigen ("dispersals") en brandstofinstallaties. Om deze aan het zicht te onttrekken waren er bosjes aangeplant en vandaar dat hier hoog opgegroeide bomen staan als camouflagebossen.

De Wingerd gaat op het kruispunt met de Postenkade (fietspad) over in de Laan van Kans. De Laan van Kans is vernoemd naar de laatste molenaars van de Nieuwe Broeksmolen, vader Joost (1810-1877) en zoon Willem (1851-1922) Kans (zie ook punt 15).

De Postenkade was tot 2002 de grens tussen Nootdorp en Rijswijk, die elk een eigen beleid hadden voor staartnamen, vandaar de abrupte naamsverandering. Aan de rechterkant ligt Lyceum Ypenburg met bijzondere gevelbekleding, ontworpen door DP6 achitectuurstudio uit Delft. Daarachter liggen sportvelden en de Sporthal Boswijk, ontworpen door Geurts en Schulze.

Als men aan de overkant van de Laan van Hoornwijck bij de oprit van het NFI naar het het zuidwesten kijkt, is nog een klein stukje van de betonnen rolbaan van de vliegbasis te zien. Deze straat voor vliegtuigen liep helemaal van het platform voor het luchthavengebouw tot aan de huidige locatie van TNO. Het Nederlands Forensisch Instituut is nu gevestigd op de plaats waar de ingang van de vliegbasis was.

Het water bij het gemaal heet de Molentocht of Kansjesmolensloot en stamt uit de late middeleeuwen. De sloot moest het water uit de Nieuwe Broekpolder afvoeren naar de Vliet. Omdat de Vliet door inklinking van de bodem hoger kwam te liggen dan de polder werd vlak bij de Vliet rond 1565 een poldermolen gebouwd, de Sustermolen. Deze werd in 1675 vervangen door de Nieuwe Broeksmolen (broek = moeras). Deze laatste stond ongeveer op de plek waar nu het oranje hekwerk een nieuw gemaal markeert. De molen fungeerde ook als "seinmolen": Als het water in de Vliet te hoog werd, gaf de molenaar met signalen de opdracht aan de andere molens om het malen te stoppen. Na een brand in 1849 werd de molen herbouwd, in 1871 werd een stoomgemaal toegevoegd en uiteindelijk werd de molen in 1924 afgebroken. Daarna hebben op deze plaats diverse motorgemalen gestaan. In 1936 was de molentocht de noordelijke grens (1936-40) van het vliegveld Ypenburg. De Laan van Hoornwijk is genoemd naar de gelijknamige buitenplaats naast de Hoornbrug (17e eeuw).

De naam 'ILSY-plantsoen" herinnert aan de Internationale Luchtvaart Show Ypenburg. Deze shows waren vliegfeesten die vanaf 1949 geregeld op en boven het vliegveld plaatsvonden. In 1957 werd de "Gouden ILSY" gevierd ter gelegenheid van het 50-jarig jubileum van de KNVvL (De Koninklijke Vereniging voor Luchtvaart). Er kwamen 200.000 bezoekers op af! Daarna hield de ILSY op te bestaan. Het vliegen van luchtshows in een dichtbevolkt gebied en in de nabijheid van drie snelwegen is niet meer verantwoord.

In 1936 werd vliegveld Ypenburg aangelegd. Dit gebeurde op initiatief van de Haagsche en Rotterdamse Aeroclubs om de sportvliegerij een eigen thuishaven te geven. Het luchthavengebouw uit 1936 is ontworpen door Brinkman en Van der Vlugt en was in Nederland het eerste specifiek voor een vliegveld ontworpen gebouw, met een compleet programma van eisen, waaronder een restaurant met een terras voor 1800 mensen, een reizigershal, een vliegclub en bovenop de verkeerstoren. Vliegveld is na de 2e WO in 1954 door de Luchtmacht overgenomen en uitgebreid met een 3 km lange startbaan. In het luchthavengebouw waren de vliegdienst, de officiersmess en vanaf 1968 de Luchtmacht Stafschool ondergebracht. De Koningin maakte de laatste jaren nog regelmatig gebruik van het vliegveld. In 1991 verliet de Luchtmacht Ypenburg. Het gebouw is inmiddels een rijksmonument. Tot eind 2009 waren hier het informatiecentrum en projectbureau van Ypenburg gehuisvest.

In de kelder (rechterdeur) zit nu Museumkelder Ypenburg van de Historische Vereniging Buitenplaats Ypenburg. De openingstijden zijn vrijdagochtend van 10 tot 13 uur en zaterdag van 12 tot 16 uur. Zie www.museumypenburg.nl.

Midden op het ILSY-plantsoen staat het monument ter herinnering aan de Slag om Ypenburg, ontworpen door Ineke van Dijk. Sinds 2000 wordt hier ieder jaar op 10 mei een plechtige herdenking gehouden. Het monument is geadopteerd door Basisschool "de Vlieger'.

Op 10 mei 1940 werd het lucht-havencomplex Ypenburg gebombardeerd. Daarna veroverden de Duitse parachutisten de gebouwen en volgden versterkingen (luchtlandingstroepen) met transportvliegtuigen (type Junker 52). Door hevig vuur van de Nederlanders werden deze vernietigd en konden verdere versterkingen niet landen. Diezelfde dag nog heroverden de Nederlanders het vliegveld. Rond Ypenburg zijn 95 Nederlandse en een onbekend aantal Duitse militairen gesneuveld. Het vliegveld was bezaaid met wrakken van de Duitse transportvliegtuigen.

De voormalige directeurswoning van het vliegveld (witte huisje) is ontworpen door M. Zwanenburg en gebouwd in 1937. Het gebouw werd na 1954 gebruikt door de commandant van de vliegbasis en later door de Koninklijke Marechaussee. Rechts naast het huis was de oude ingang van het vliegveld. Nu staat er een nieuw gebouw, ontworpen door Scala Architecten. Het stopbord in de tuin stond bij de latere ingang van de vliegbasis (ter hoogte van het NFI) om het in- en uitgaande verkeer te regelen. De vlaggenmast stond naast het luchthavengebouw en was de officiële vlaggenmast waar menig buitenlandse vlag heeft gehangen. In de directeurswoning en de roodwit gestreepte aanbouw (Wings) huizen thans de (lucht)scoutinggroep Van Weerden Poelman en de Buitenschoolse opvang van Stichting Rijswijkse Kinderopvang.

Sinds 1990 houdt Theo Jansen zich bezig met het maken van een nieuwe natuur. Zijn natuur bestaat uit strandbeesten van elektriciteitsbuis (geel). Die strandbeesten lopen op de wind. Door de natuur opnieuw te scheppen, hoopt hij meer inzicht te krijgen in de echte natuur. In de loop van de tijd heeft zich een evolutie voltrokken, die zichtbaar is in de opeenvolgende generaties. Uiteindelijk wil hij deze beesten uitzetten op de stranden, waar zij een eigen leven gaan leiden. Om hen zo ver te krijgen is hij nu al vaak op strand. De beesten moeten wennen aan hun natuurlijke omgeving.

Zie website www.strandbeest.com voor uitgebreide informatie en filmpjes. Bovenop de heuvel is een buitententoonstelling ingericht die vrij toegankelijk is

De eerste nieuwe woningen op de voormalige vliegbasis staan op de hoek van Bleriotlaan en Antonie Fokkersingel. Deze (Rijswijkse) buurt heet Singels 1. De straatnamen van deze pioniersbewoners zijn vernoemd naar luchtvaart-pioniers. Zoals bijvoorbeeld de Franse luchtvaartpionier Louis Blériot (1872-1936) die de eerste mens was, die per vliegtuig het Kanaal tussen Frankrijk en Engeland overstak.

De Plesmanlaan ligt precies op de plaats van de oude (start- en) landingsbaan van vliegbasis Ypenburg. De landingsbaan was 45 m breed en ca 3 km lang.

Albert Plesman (1889-1953) behaalde in 1917 zijn vliegbrevet. Hij nam in 1918 het initiatief voor de ELTA (eerste luchtverkeer tentoonstelling Amsterdam) die 800.000 bezoekers trok, en initieerde in 1919 de oprichting van de KLM. Plesman werd directeur bij de KLM.

De objecten in de erkers van de huizen (nr 106A-158 en 117-155) aan de Plesmanlaan vormen samen de het Stedelijk Museum Ypenburg, een project van het Kunsthuis 7x11 op Ypenburg.

Frits Diepen (1915-1974) richtte in 1934 een garagebedrijf op in Bergen op Zoom, maar werd al gauw gegrepen door de luchtvaart. Hij was na de Tweede Wereldoor-log de grote motor achter het herstel van vliegveld Ypenburg. Hij richtte in 1945 het bedrijf Frits Diepen Vliegtuig NV op, dat op Ypenburg vliegtuigen en vliegtuigonderdelen verkocht en daarvan ook het onderhoud verzorgde. Bovendien regelde dit bedrijf reclamevluchten en kleinschalig personenvervoer. Vanaf 1954 werd het bedrijf onderdeel van Fokker, terwijl Diepen directeur bij Fokker werd. Diepen was in 1948 ook oprichter van Aero-Holland, de eerste Nederlandse Chartermaatschappij. Dit Ypenburgse bedrijf ging in 1949 ter ziele.

Ga op kruispunt Plesmanlaan-Frits Diepenlaan rechtsaf en vervolg de weg over de brug. Kijk even naar beide kanten en volg de weg rechts en gelijk links.

De straten in Waterwijk zijn genoemd naar militairen die sneuvelden bij de Slag om Ypenburg (10 mei 1940). Wilhelm Otto Julius Böttger (1888-1940) had als reservekapitein de leiding over een compagnie Grenadiers, die op 10 mei 1940 het vliegveld Ypenburg op de Duitse parachutisten moest heroveren. Hij sneuvelde tijdens het veroveren van de laatste Duitse weerstandsnesten in de middag van 10 mei 1940, rechtop lopend aan het hoofd van zijn troep met een sigaar in de mond.

Aan de waterkant van grasveld komt het monument van de Grenadiers en Jagers, dat jarenlang aan de Johan de Witlaan in Den Haag heeft gestaan.

Het meest spraakmakende deel van de buurt Waterwijk is het Hageneiland waarde woningen in felle kleuren als monopolyhuisjes veel bekijks hebben van architecttoeristen. In deze bekroonde wijk (2003) van architectenbureau MVRDV met identiek gevormde huizen met gevels en daken steeds afwisseling in één materiaal uitgevoerd. De groene, de blauwe, de terra dakpannen, de aluminium en houten huizen staan als monopoly huisjes in een autovrije woonbuurt. In de tuintjes staan kleine kassen als schuurtjes. Een netwerk van voetpaadjes en openbare ruimten tussen de huisjes biedt een autoloze en veilige leefruimte voor kinderen.

De Brasserskade is genoemd naar de Delftse bierbrouwerfamilie Brasser, die be-halve deze kade de buitenplaats Brassershof in Nootdorp bezat. Lange tijd was de Brasserskade de enige toegangsweg vanuit Delft naar Nootdorp. De Henricuskade ligt er vlak naast de Brasserskade, maar dan wat lager. De naam was oorspronkelijk toebedeeld aan de huidige Brasserskade, maar de herkomst is verder niet bekend. Henricuskade en Brasserskade liggen vlak naast elkaar. Het was vroeger gebruikelijk dat er een paar sloten parallel werden gegraven om een polder in twee slagen te ontwateren. Een enkele molen kon het water namelijk maar een paar meter omhoog pompen. Dit deel van Ypenburg heette de Oude Broekpolder.

Van 1955 tot 1992 was Ypenburg een luchtmachtbasis. Dit terrein was bekend als het "B-kamp". Hier sliep het personeel, er waren kantines, een ziekenboeg, een autohobbyclub etc. De meeste gebouwen van het B-kamp zijn vervangen door nieuwbouw voor het Instituut Defensie Leergangen (IDL).

De Koninklijke begrafenisstoeten van Den Haag naar Delft hadden hier een halte-plaats.

Deze boerderij uit 1907 stond eerst in Nootdorp en is steen voor steen opnieuw opgebouwd. Onder de linkerhelft bevindt zich een kaaskelder en een opkamer. Veeteelt en zuivelproductie hebben in het Ypenburgse poldergebied vanaf de Middeleeuwen een belangrijke rol gespeeld. In het midden van de gevel zit een dichtgemetseld raam of siernis. Naast de schuur staat een opvallend, groen met wit geschilderde karnmolen, voorzien van een rieten dak. Verder is de kap van de hooiberg bewaard gebleven. In de boerderij huizen de oudste bewoners van Ypenburg. Zonder te verhuizen hebben deze mensen tot drie keer toe een ander adres gekregen (tot 1922 was dit grondgebied van de gemeente Vrijenban, daarna Rijswijk, daarna Den Haag).

Op de hoek van de Middelweg en Brasserskade begint de De Bras. In deze laag gelegen polder zijn landelijke buurten gebouwd met huizen met puntige daken, blauwe geverfde daken en veranda's. De huizen in de buurt daarachter liggen aan sloten en vijvers. De smalle weggetjes zijn typerend voor De Bras. Middenin de De Bras liggen de velden van de Ypenburgse hockeyclub. Biesland als een van de laatst gebouwde buurten van Ypenburg ligt daarachter tussen het hockeyveld en Delftse Hout in. De Bras heeft naast de hockeyclub enkele scho-len, een kinderopvang en een wijkcentrum. Voor alle andere zaken moeten de bewoners naar omliggende winkel en dorpscentra. Het is hier echt landelijk wonen.

Fraai T-huis, gebouwd in stedelijke architectuur met rechts de opkamer en kaaskelder. Boven de deur met bloemmotief de tekst "anno 1917".

Vanaf het fietspad heeft u een aardige doorkijk over de waterplas "De Blauwe Loper". Hoewel dit water in 2002 is uitgegraven, heeft het een lang verleden: Door het voortdurend 'baggeren" van het veen voor de turfwinning was Ypenburg van de 17e tot de 19e eeuw één groot plassengebied. Dat gebied strekte zich uit tot Leidschendam en Pijnacker. Nootdorp was in die tijd een soort eilandje waar een paar kades naartoe liepen. Het Hoogheemraadschap van Delfland stoorde zich aan het baggeren in verband met de veiligheid en de geringe polderinkomsten. Daarom werd Ir. P.A. Korevaar aangesteld om het plassengebied droog te leggen. Dit lukte uiteindelijk in 1876. Nog steeds is Waterwijk het laagst gelegen deel van Ypenburg.

Aan de overkant staan 8 houten watervilla's van architectenbureau MVRDV.

In 2009 heeft een ooievaarsechtpaar zich gevestigd op de nestpaal op eilandje in de plas. Familie ooievaar is na de geboorte van enkele jongen een volwaardige Ypenburgse familie geworden. Of het een Haagse ooievaarsechtpaar is geweest weten we niet. We vermoeden dat ze uit de omgeving van de Delftse Hout komen.

De bomen op het eiland groeien tot boven het nest uit. Familie ooievaar is daardoor moeilijk te zien.

Het eindpunt van de route is 's avonds een prachtig kleurenspel.